essay
Patrick Loobuyck
De voorbije twee weken was er veel te doen rond het boerkaverbod. In Molenbeek was er de rel met de niqabdraagster die een politieagente verwondde en door Sharia4Belgium in bescherming werd genomen. Eerder al, op 26 mei, had De Morgen hoofdredacteur Wouter Verschelden in een ophefmakend edito het boerkaverbod een schromelijke vergissing genoemd. Het verbod gaat in tegen de godsdienstvrijheid, is buiten proportie en zou ons land schade berokkenen. Er ontstond een debat waarin heel wat mensen pro en contra van zich lieten horen. Dit debat leidde tot een spraakmakend interview van Wouter Verschelden met Etienne Vermeersch. Deze laatste had ook al eerder die week samen met Dirk Verhofstadt de verdediging van het boerkaverbod op zich genomen.
Zowel in zijn edito als in het gesprek met Vermeersch over het boerkaverbod legt Verschelden veel nadruk op de godsdienstvrijheid als grondrecht. Verschelden, die tegen het boerkaverbod is, wijst erop dat ‘het ontstaan van mensenrechten nauw verweven is met de bescherming van religieuze minderheden’.
Hij waarschuwt voor het gevaar om in het religieuze in te grijpen en verwijt Vermeersch dat hij met zijn positie ‘de godsdienstvrijheid met één klap van tafel veegt’. Net als vele andere tegenstanders van het boerkaverbod overschat Verschelden hier echter het belang van de godsdienstvrijheid. We verklaren ons nader.
Verschelden heeft gelijk dat de strijd voor godsdienstvrijheid een belangrijke rol heeft gespeeld in het ontstaan van de liberale rechtstaat die de bescherming van grondrechten als functie heeft. De geschiedenis van de tolerantie, is in belangrijke mate de geschiedenis van de religieuze tolerantie. Historisch gezien is de godsdienstvrijheid een van de felst bevochten en een van de eerste grondrechten. De vrijheid is pas later uitgebreid naar andere domeinen zoals vrijheid van meningsuiting, vrijheid van organisatie, vrijheid van onderzoek, recht op privacy, etc. De godsdienstvrijheid was de katalysator om ook andere vrijheden af te dwingen. Dat de Tolerantiebrief van John Locke uit 1689 enkel over (beperkte) religieuze tolerantie gaat, terwijl het werk van John-Stuart Mill On Liberty uit 1859 over de vrijheid in haar algemeenheid gaat, is illustratief.
Verschelden verwart echter de historische relevantie met de politieke en ethische relevantie. Dat de godsdienstvrijheid een van de eerst verworven rechten is, maakt haar niet tot de meest fundamentele vrijheid. Er is geen reden om godsdienstvrijheid als een bijzonder en apart terrein te beschouwen waar de overheid zo goed als nooit mag op ingrijpen. Wie dit toch doet, suggereert dat mensen die een godsdienst aanhangen, dankzij de godsdienstvrijheid, meer mogen dan mensen die geen godsdienst aanhangen. Dit druist in tegen het basisprincipe van onze democratische rechtstaat, namelijk dat de overheid haar burgers als vrije en gelijke individuen moet behandelen, wat ook hun levensbeschouwelijke achtergrond is.
Historisch gezien is het begrijpelijk dat mensenrechtenverdragen en grondwetsteksten de godsdienstvrijheid hoog in het vaandel dragen, maar dit mag er niet toe leiden dat die vrijheid altijd zwaarder zou wegen dan andere vrijheden. De godsdienstvrijheid is niet absoluut en onaantastbaar, sterker nog, de vraag is legitiem of de godsdienstvrijheid als een apart recht wel nog de aandacht verdient die ze vandaag vaak krijgt. Inhoudelijk is de godsdienstvrijheid slechts een afgeleide, een concretisering van meer algemene vrijheden. De meest fundamentele vraag is de volgende: zijn er (discriminerende, mensonterende, maatschappijverstorende) handelingen of opinies die toegelaten zouden moeten zijn en die enkel door de godsdienstvrijheid beschermd kunnen worden en niet onder de gewetensvrijheid, de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van organisatie vallen?
De godsdienstvrijheid is belangrijk, maar ze mag nooit misbruikt worden om dingen toe te staan die zonder de godsdienstvrijheid niet door de beugel kunnen. Als we tolereren dat religieuze leiders beweren dat homofilie een onnatuurlijke ziekte is (je hoort het bij joden, christenen en moslims) dan moeten we dit niet doen omwille van de godsdienstvrijheid, maar omwille van de vrijheid van meningsuiting. Hoe fout ook, als gelovigen dit mogen zeggen, dan ook ongelovigen. Omgekeerd kunnen religies ook geen gebruik maken van de godsdienstvrijheid om blasfemische of kwetsende uitspraken van religiecritici te censureren – ook hier geldt dat de vrijheid van meningsuiting voorrang krijgt. Dat de woordvoerder van Sharia 4Belgium oproept om homo’s ter dood te veroordelen en, zoals deze week nog maar eens het geval was, haat predikt tegen niet- en andersgelovigen kan echter niet getolereerd worden.
Ook al zou Belkacem kunnen aantonen dat hij zich woordelijk op de Koran beroept, de godsdienstvrijheid kan hier niet spelen omdat hij de grenzen van een meer fundamentele vrijheid heeft overtreden, namelijk de vrijheid van meningsuiting. Dat een opvatting immoreel, onjuist, kwetsend of beledigend is, kan op zich nooit een reden zijn voor censuur; echter wanneer het uiten van bepaalde meningen een reëel risico tot (fysische) schade en een beperking van vrijheidsrechten van anderen inhoudt, moet de overheid optreden. Meningen die aanzetten tot geweld vallen niet onder de vrijheid van meningsuiting. Een betoging tegen kwetsende cartoons of tegen een boerkaverbod is legitiem; in die betoging opruiend oproepen om vernielingen aan te brengen is dat niet; een fatwa die oproept om een journalist of schrijver te doden, is er ver over.
Terug naar het boerkaverbod: of de Koran al dan niet voorschrijft dat moslims een boerka dragen, een argument waar Vermeersch belang aan hecht, is niet relevant. Gelovigen en religieuze groepen zijn vrij om zelf uit te maken wat wel en wat niet tot de eigen godsdienst behoort. Daar heeft de overheid geen zaken mee. Ook het argument dat een boerkaverbod emanciperend werkt, is geen goed argument. Het verbod zal voor de ene vrouw bevrijdend werken, voor de andere is het een inperking van vrijheid. De vraag inzake de boerka is de volgende: moeten we alle mensen, wat ook hun levensbeschouwelijke overtuiging is, de vrijheid geven om volledige geanonimiseerd de publieke ruimte te betreden? Indien we dit niet wenselijk vinden, en ik ben die mening toegedaan, dan kunnen we dit verbieden als daar een democratische meerderheid voor te vinden is.
Het boerka-verbod is trouwens terecht niet als boerka-verbod geformuleerd. De wettekst viseert alle kledij in publieke toegankelijke plaatsen "die het gezicht volledig, dan wel grotendeels bedekt". Deze maatregel kan neutraal verantwoord worden in termen van openbare orde en veiligheid. De godsdienstvrijheid vermag daar niets tegen. Het debat over de boerka zou in dat opzicht aanleiding kunnen zijn om een meer diepgaande discussie te voeren over de plaats van de godsdienstvrijheid in een seculiere rechtstaat. Deze vrijheid is belangrijk, maar ze verdient een meer bescheiden plaats dan sommigen haar willen toekennen. Door teveel nadruk te leggen op de godsdienstvrijheid als een aparte categorie, kunnen mogelijks dingen toegelaten worden die we beter zouden verbieden. In deze val mogen we niet trappen.
De auteur is moraalfilosoof verbonden aan de universiteiten van Antwerpen en Gent.
Patrick Loobuyck
Links
mailto:
Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien.
Bron: www.liberales.be
Reacties