Atheistisch Verbond

Artikel voor Atheïstisch Verbond Nederland
Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging en de ‘werkgroep atheïsme’

1.    Opstart

Eind 2009 is de Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging (HVV) van start gegaan met een ‘werkgroep atheïsme’.  De werkgroep staat open voor al wie zich (h)erkent in de waarden en normen van het vrijzinnig-humanisme en in het bijzonder voor het atheïsme of de ongelovigheid. Aangezien HVV een ledenvereniging is en aangezien de leden van HVV al hoofdzakelijk atheïstisch geïnspireerd zijn, werd besloten geen nieuw betalend lidmaatschap voor de werkgroep in te voeren, noch een nieuwe atheïstische vereniging op te richten. De werkgroep staat in nauw contact met de Raad van Bestuur van HVV maar is wel relatief autonoom.

2.    Opdracht

De werkgroep heeft als opdracht:

• op te komen voor de belangen van atheïsten, ongelovigen en buitenkerkelijken;

• mee te werken aan de bekendmaking en promotie van het atheïsme;

• na te gaan op welke manier HVV de thematiek van atheïsme concreet gestalte kan geven in haar werking en beleidsplanning;

• initiatieven te nemen die atheïsme op een positieve en constructieve manier meer in de aandacht brengen (inhoudelijk, organisatorisch, communicatief (media), projectmatig, beleidsmatig (politiek),…);

• kritisch te reageren op religieus en/of godsdienstig fanatisme, extremisme en fundamentalisme, zeker daar waar de democratische rechtstaat ter discussie wordt gesteld;

• het bestrijden van alle negatieve en/of maatschappelijk opgedrongen facetten van een niet-atheïstische maar wel theïstische irrationele levenshouding, levensbeschouwing of maatschappijvisie;

• specifieke uitgangspunten zoals scheiding kerk/staat, vrije meningsuiting, streven naar kennis/waarheid/wetenschappelijkheid te verdedigen daar waar deze in het gedrang komen (zoals in het laatste geval bij creationisme en ID).

3.    Atheïstisch Manifest

In maart 2010 hebben we onderstaand manifest uitgeschreven. Het dient als leidraad en kader voor onze werking.
1. Wij leiden ons leven zonder (te geloven in) god(en) en achten dit zinvol en achtbaar.
2. Wij verdedigen voor onszelf en voor anderen het recht te leven zonder god(en).
3. Wij huldigen de principes van de democratie, de scheiding van kerk en staat en de universele rechten van de mens.
4. Wij verdedigen de vrijheid van het individu, de emancipatie van de geest/rede en een rationeel-wetenschappelijke benadering van wereldbeelden.
5. Wij aanvaarden geen enkele wet, regelgeving of beslissing die gebaseerd is op een zogenaamd goddelijke tekst of geopenbaarde uitspraak.
6. Wij stellen dat geen enkele religie haar regelgeving mag opleggen aan anderen.
7. Wij onderschrijven dat een burgerlijke wetgeving (die voor iedereen geldt) prevaleert boven een religieuze regelgeving en aanvaarden daarom geen juridische uitzonderingen op enige wet op basis van religieuze argumenten.
8. Wij strijden tegen elke vorm van onderdrukking en discriminatie, ook indien dit gebeurt in naam van iemands god(en).
9. Wij zijn voorstanders van een seculier openbaar onderwijs, met een studie over diverse godsdiensten, levensbeschouwingen en over het atheïsme, voor alle leerlingen.
10. Wij menen dat de wetenschappelijke studie en de maatschappelijke duiding van godsdiensten en levensbeschouwingen waardevol is.

4.    Deelnemers

We werken met een mailinglijst van een 70-tal personen. Deze mensen krijgen verslagen toegestuurd van vergaderingen, uitnodigingen voor activiteiten, informatie over atheïsme en andere thema’s,… Uit die groep is een vijftiental personen actief op het terrein en regelmatig aanwezig op de ‘werkdagen’.

5.    Werking

Onze vergaderingen vinden zowat tweemaandelijks plaats op diverse locaties (Antwerpen, Gent, Brussel). Op de vergaderingen bespreken we verschillende agendapunten die te maken hebben met thema’s, acties, teksten, artikels, toekomstige plannen, evaluaties, enz. We trachten via subgroepen bepaalde items verder uit te werken en te realiseren.

6.    Realisaties

Een greep uit de realisaties tot nu toe:

• ontwikkeling en invulling van een wikipedia-platform rond atheïsme en seculier humanisme vanaf eind 2009
• ontwikkeling en verspreiding van kaartjes ‘atheïsme, gelukkig zonder god’ en ‘atheïsme, hier en nu’
• ontwikkeling en uitvoering van een lezing ‘Atheïsme, doordacht en doorleefd’ met Peter Algoet en/of Peter Calluy Voorstelling werkgroep atheïsme op Het Vrije        Woord Radio door Jurgen Knockaert en Peter Algoet (23/08/10)
• vaste rubriek ‘werkgroep atheïsme’ in het driemaandelijks Het Vrije Woord (landelijk tijdschrift HVV) vanaf november 2010
• verzamelen van cases rond het spanningsveld tussen seculiere samenleving en godsdienst
• opstart van een ‘Atheïstisch Café – Café Athée’, elke eerste donderdag van de maand van 18.00u tot 22.00u in het Vrijzinnig Karel Cuypershuis te Antwerpen of      op andere locaties
• lezing ‘Rede rond seculariteit vanuit casus in functie van samenleving’ van Peter Calluy voor Johan Braeckman (nov 2010)
• tekst over secularisme (voornamelijk politiek secularisme) van Alain Vannieu-wenburg (dec 2010)
• tekst over de erkenning en financiering van erediensten en levensbeschouwingen in België van Alain Vannieuwenburg (dec 2010)
• Open Brief aan Herman Van Rompuy n.a.v. steniging S.M. Ashtiani vanwege HVV, UVV, Iran Solidarity, One Law for All, International Committee against stoning    and Execution (22/10/10)
• deelname aan het ‘Lentesymposium MO-VUB 2011’ op za 19/03/11
• uitdieping van diverse thema’s onder de noemer atheïsme en secularisme (bv. ritueel slachten)
• digitale brochure rond ‘vrijzinnig-humanisme – atheïsme’ ifv de website HVV
• ontwikkeling van een onderdeel van de website www.h-vv.be
• uitwisseling met andere organisaties zoals R.A.P.P.E.L. (Fr en Nl), Atheïstisch Verbond Nederland, Medische Oudstudentenbond VUB, Atheïsme Campagne,       Humanistischer Pressedienst HPD, Vrijzinnige Dienst Universiteit Antwerpen, Iran Solidarity, One Law for All, International Committee against Stoning and Execution
• ondersteuning promotie tweejaarlijkse Atheïstische Trefdag HVV Gent
• ondersteuning HVV actie kerkuittreding
• opiniestuk rond rituele slachtingen ‘Verdoven is halal’ (De Morgen, 04/11/11 van Peter Algoet en Farid Zahnoun)
• organisatie eerste ‘Ketterkwis’ (allround quiz voor ketters en hun vrienden & familie) op 24/03/12
• lezersbrief ‘Sharia4Belgium’ (De Morgen, 09/06/12 van Peter Algoet)

7.    Plannen

We concentreren ons de laatste tijd op volgende punten:
samenstelling van een argumentarium rond atheïsme en seculier humanisme
de procedure rond toekenning van straatnamen in functie van bekendmaking van atheïsten
de poging om met andere betrokken organisaties rond de tafel te zitten rond ‘onverdoofd slachten’

8.    Persoonlijk standpunt: ‘Stop atheïsme!’

8.1 Duik in de geschiedenis
In onze cultuurgeschiedenis wordt Diagoras, de Atheïst, van Melos (5e eeuw v.o.t.) als de eerste atheïst beschouwd. Maar daarnaast staan nog atheïsten als Socrates (ca. 470 – 399 v.o.t.), Democritos van Abdera (ca. 470/460 – 390/380 v.o.t.),  Epicuros (341 - 270 v.o.t.) en Titus Lucretius Carus (ca. 99 - ca. 55 v.o.t.).
We willen er de nadruk op leggen dat deze personen niet in de eerste plaats of uitsluitend atheïst waren: ze waren vanalles, namelijk filosoof, dichter, criticus, sofist, geleerde, antropoloog, causalist, astronoom, filosofisch materialist, reiziger, atomist, vrijdenker, dialecticus, humanist, bioloog, epistemoloog, wiskundige, onderzoeker, ethicus, natuurfilosoof, determinist, rationalist, hedonist, kosmoloog of wetenschapper ‘avant la lettre’. Merk hierbij het onderscheid tussen een ‘beroep’ en een ‘levensbeschouwing’. Maar anderzijds was hun ‘atheïsme’ soms inderdaad zeer uitgesproken. Diagoras bijvoorbeeld sprak zich expliciet uit tegen de orthodoxe religie en tegen de Mysteriën van Eleusis. Socrates werd tot de gifbeker veroordeeld wegens de ‘weigering om de goden erkend door de staat te aanbidden’ en wegens ‘het introduceren van nieuwe goden’. Epicuros hielp mee de wetenschappelijke ontdekkingen van zijn tijd te verspreiden door ze in verzen te zetten en de lezers op die manier te trachten te bevrijden van de angst voor de macht van de goden en het bijgeloof.
Bovendien is het zo dat er in onze eigen cultuurgeschiedenis perfect ‘filosofische stromingen’ aan te duiden zijn die niet-theïstisch of atheïstisch van aard waren maar die wel een globale ‘levensbeschouwing’ of levensfilosofie voorstonden. We denken in het bijzonder aan de filosofische scholen zoals het stoïcisme (rond 300 v.o.t., waaronder de Romeinse schrijver Seneca) en het epicurisme (rond 310 v.o.t., genaamd naar de Griekse filosoof Epicuros).

8.2 Betekenis van de term
Atheïsme betekent ‘zonder god zijn’, de afwezigheid van het geloof in het bestaan van God of goden. Dit wordt wel eens ‘zwak atheïsme’ genoemd. Met ‘sterk atheïsme’ duidt men de stellingname aan dat God of goden niet (kunnen) bestaan. Met ‘God’ (‘theos’ in het Grieks) wordt hier de klassieke joods-christelijke-islamitische metafysische en antropomorfe God bedoeld. De God die almachtig, alwetend en algoed zou zijn, weet je wel.
Ik beschouw atheïsme als een wereld- en levensbeschouwelijke positie die inhoudt dat iemand bewust en feitelijk denkt en leeft zonder God of goden. De ‘a’ (Grieks voor ‘zonder’) van ‘atheïsme’ is dus geen ‘anti’ (Grieks voor ‘tegen’).

De betekenis van de term ‘atheïsme’ is historisch echter relatief en verandert dus met de jaren of eeuwen. Democritos van Abdera (5e E v.o.t.), natuurfilosoof en bekend vanwege zijn atomentheorie (bijnaam ‘de Atomist’), was een atheïst in de ware zin van het woord. Volgens Cicero had hij het zelfs zo goed als onmogelijk gemaakt voor de mensen in het algemeen om zich ooit nog een God te kunnen voorstellen. De Romeinse ‘oerchristenen’ werden door keizer Nero als ‘atheoi’ (‘ongelovigen’, ‘goddelozen’) bestempeld, omdat ze de staatsgoden niet erkenden. En orthodoxe of radicale gelovigen zullen misschien ‘verbleekte’ gelovigen en ‘cultuurgelovigen’ in onze tijd voor ‘atheïsten’ uitschelden. Want ja, als je gelooft, moet je er voor de volle honderd procent in geloven, zo lijkt de redenering! Atheïsten nemen natuurlijk aan dat God of goden niet (kunnen) bestaan.

Ik zie atheïsme uitdrukkelijk als een theoretische of filosofische en expliciete ontkenning of verwerping van (het bestaan van) God of goden. Ik moet dus niets hebben van de omschrijving van atheïsme als ‘een geloof dat God niet bestaat’, om de eenvoudige reden dat atheïsme geen geloof is maar een loochening of ontkenning (wat een mening en stelling impliceert). Het zijn trouwens vooral de tegenstanders van het atheïsme die atheïsten omschrijven als ‘diegenen die geloven dat God niet bestaat’ zodat ze kunnen stellen dat ‘atheïsme ook een geloof is’. Zo blijven zij veilig vanuit hun kader denken en spreken over anderen. En net dàt toont aan dat heel de discussie over atheïsme eigenlijk niet gaat over het bestaan van god maar vooral over het onderliggend verhaal, het discours, het paradigma, het taalspel en met name dat van het ‘theïsme’.

8.3 Is er een probleem?
Er is dus in feite niet zoveel reden om te pleiten voor een ‘positief atheïsme’ aangezien er niet veel reden is om atheïsme als iets ‘negatiefs’ te beschouwen. Meer nog, (het gebruik van) de term atheïsme zit voor mij nog altijd veel te veel ingebakken in het discours van het theïsme. Taalfilosofisch blijkt ‘atheïsme’ een term die als referentiepunt nog altijd de figuur ‘god’ heeft. Atheïsme is dus een term ontstaan binnen en gebruikt vanuit het paradigma van ‘gelovigheid’, ‘godsdienstigheid’, ‘goddelijkheid’, ‘bovennatuurlijkheid’. Het theïsme draagt het omgekeerde, de negatie van zichzelf (namelijk atheïsme) dus in eigen schoot. Met andere woorden, de gelovige genereert zelf, vanuit zijn eigen referentiekader, de eigen ontkenning! Het waren trouwens vooral de gelovigen die de ongelovigen ‘atheïsten’ genoemd hebben, en dus (mede) aan de oorsprong liggen van het negatief karakter van de term. En dat hebben de atheïsten dan weer zelf (onbewust?) mee helpen in stand houden. Want zij noemen zichzelf ‘atheïsten’… en zijn soms meer bezig met geloof dan gelovigen (zoals omgekeerd gelovigen soms meer bezig zijn met seks dan ongelovigen).

Hoe dan ook, er zijn volgens mij twee ernstige problemen met het atheïsme: een filosofisch probleem en een imagoprobleem, die bovendien met mekaar verbonden zijn:

1° het paradigma waarin de kwestie van het atheïsme zelf ingebed zit, en daaruit voortvloeiend
2° het zogenaamd negatief karakter van het atheïsme

De term ‘atheïsme’ is dus, zoals hierboven uiteengezet, vooral een term (uit het discours) van gelovigen, en daarom een ‘verkeerde’ term. Want iemand die heel graag met de fiets rijdt en geen auto heeft, noemen we toch ook niet een ‘a-automobilist’? Nee, zo iemand noemen we gewoon een ‘fietser’. We sluiten ons dan ook aan bij de stelling van Sam Harris:
“In fact, ‘atheism’ is a term that should not even exist. No one ever needs to identify himself as a ‘non-astrologer’ or a ‘non-alchemist’. We do not have words for people who doubt that Elvis is still alive or that aliens have traversed the galaxy only to molest ranchers and their cattle. Atheism is nothing more than the noises reasonable people make in the presence of unjustified religious beliefs.” (uit Letter to a Christian Nation, Random House, Vintage Books, 2008, p. 51).

8.4 Oplossing in de diepte
In zekere zin zouden atheïsten juist daarom in feite net moeten stoppen met zichzelf ‘atheïst’ te noemen. Want daarmee drukken ze enkel uit wat ze zijn, of beter niet zijn, binnen dat theïstische kader. Atheïsten moeten de draad met hun eigen kader en hun eigen discours terug oppakken en dus een ‘paradigmawissel’ tot stand brengen! Door vooral te blijven doen waar ze ‘van nature’, vanuit hun persoonlijke en autonome ontwikkeling en levenshouding, goed in zijn. Ik leg er de nadruk op dat historisch gezien veel zogenaamde ‘atheïsten’ reeds met de uitbouw van een totaal ander levens- en wereldbeschouwelijk kader dan het theïstische bezig waren. Het is niet voor niets dat bijvoorbeeld de natuurfilosofen of ‘physiologen’ (vanaf Thales van Milete, 6e eeuw v.o.t.) de natuur probeerden te beschrijven en te verklaren los van enige mythologische, religieuze of godsdienstige associatie. Als ‘natuurfilosofen’ wel te verstaan (cf. denkkader ‘natuurkunde’), en niet als ‘a-theïsten’ (cf. geloofskader ‘godsdienst’). Enkele suggesties die ik uit onze eigen cultuurgeschiedenis haal en aan de basis liggen van een paradigmawissel, zijn de volgende.

Een atheïst, en bij uitbreiding een vrijzinnig-humanist, is een (weliswaar goddeloze):

levensgenieter: hij geniet van wat het leven hem te bieden heeft, van mensen en dieren, van relaties en ervaringen, van problemen en mogelijkheden, van eten en drinken, van kunst en cultuur, van berg en dal, omdat het lekker en leuk is en hem meer goesting doet krijgen;

kenniszoeker: hij leert leren, kennen en weten want een mens heeft de mogelijkheid en de wereld heeft het nodig; levenslang, levensbreed en levensdiep leren is haast als een verslaving, maar dan in een gezonde betekenis; hij doet het omdat hij weet dat hij te weinig weet;

vrijdenker: hij staat op zijn vrijheid zelf te denken, zelf zijn gedachten te vormen, zijn ideeën te ontwikkelen, los van beïnvloeding of gezag, met vallen en opstaan, met woord en argument, met informatie en documentatie, omdat het hem meer mens maakt;

natuurverkenner: hij verkent graag de natuur, die van fauna en flora, die van het allerkleinste en het allergrootste, die van in zichzelf en buiten zichzelf, omdat het hem laat voelen dat hij er deel van is, erbij hoort;

gespreksliefhebber: hij praat en discussieert, redeneert en dialogeert graag, met gelijkgezinden en met andersdenkenden; een gesprek is als een avontuur voor de geest: het daagt je uit en je kan er angsten en blinde vlekken mee overwinnen; omdat een gesprek voeren de kern is van cultureel handelen;

vragensteller: hij geeft niet graag antwoorden, veeleer stelt hij vragen, en liefst de juiste, wat niet gemakkelijk is; hij bevraagt de wereld met alles erop en eraan omdat hij zelf zoekend in de wereld staat, omdat vinden het zoeken stopt maar ook het denken;

mensenvriend: hij houdt van mensen omdat ze hem een spiegel voorhouden, omdat ze anders zijn dan hijzelf, omdat hij ze zo herkent, omdat ze het mooiste kunnen zijn op aarde, omdat vriendschap en liefde voor mensen mag en moet;

moraalruiter: hij is geen ridder maar ruiter van moraliteit, omdat hij zoveel waarde hecht aan waarden en principes; vrij van lichaam en geest, komt hij ertoe zelf een ethiek op te maken over hoe te leven, omdat hij dat tenslotte in zichzelf draagt;

geluksvlinder: hij kent geluk en waardeert geluk maar laat er zich niet door in slaap wiegen; als hij het vindt, fladdert hij er als een vlinder alweer van weg omdat hij weet dat geluk zèlf niet stilzit; hij vlindert door het leven want geluk zelf dwarrelt rond in het leven;

zingever: hij zorgt voor zijn eigen zin, hij maakt zijn leven zinnig door betekenisvol te zijn voor zichzelf en anderen, door iets of iemand te zijn, door verschil te maken, door een steen te verleggen in een rivier op aarde, omdat het kan en moet;

We stellen hierbij dat atheïsme te schatplichtig is aan het theïsme, op zich geen volwaardige levensbeschouwing is, gewoon voor ons een natuurlijke manier van leven is, maar wel als insteek dient om binnen de samenleving te streven naar een seculier humanisme, waarin burgerschap een centrale rol speelt.

Peter Algoet, initiatiefnemer HVV werkgroep atheïsme
Antwerpen, 14/06/12